Νατάσα Στασινού
Το «μηδέν» εμφανίζεται πρώτα στην οθόνη. Σε κάποιες πλατφόρμες μετατροπής νομισμάτων το ιρανικό ριάλ δείχνει ξαφνικά ως $0.00 απέναντι στο δολάριο. Δεν είναι ότι το νόμισμα καταργείται τεχνικά, ούτε ότι οι αρχές ανακοινώνουν επίσημη υποτίμηση στο απόλυτο.
Είναι ότι το σύστημα δεν είναι σχεδιασμένο να διαχειρίζεται την κλίμακα της κατάρρευσης. Κι αυτή η εικόνα, όσο «τεχνική» κι αν είναι, αποτυπώνει κάτι βαθύτερο: την κατάρρευση της εμπιστοσύνης.
Στο Ιράν, το νόμισμα δεν είναι απλώς εργαλείο συναλλαγών. Είναι θερμόμετρο πολιτικής σταθερότητας. Και όταν το ριάλ γράφει στην παράλληλη αγορά τιμές της τάξης του 1 με 1,5 εκατομμυρίου ανά δολάριο, η καθημερινότητα διαλύεται.
Οι έμποροι δεν μπορούν να τιμολογήσουν. Οι εισαγωγές γίνονται ρώσικη ρουλέτα. Οι αποταμιεύσεις εξαερώνονται. Οι άνθρωποι αγοράζουν σήμερα ό,τι μπορούν, όχι γιατί το χρειάζονται άμεσα, αλλά επειδή φοβούνται ότι αύριο θα κοστίζει διπλά.
Κάπως έτσι ξέσπασαν οι διαδηλώσεις. Στην καρδιά της αγοράς: μαγαζάτορες, έμποροι, μικρομεσαίοι σε εμπορικά κέντρα της Τεχεράνης ήταν οι πρώτοι που βγήκαν στους δρόμους. Γιατί οταν διαλύεται ο μηχανισμός των τιμών, η κοινωνία δεν ζητά απλώς «καλύτερη οικονομική διαχείριση». Ζητά λογαριασμό.
Το ριάλ ως καθρέφτης ενός φαύλου κύκλου
Η υποτίμηση δεν έπεσε από τον ουρανό. Είναι το αποτέλεσμα ενός κύκλου που τρέφει τον εαυτό του: ένα ασθενές νόμισμα κάνει τις εισαγωγές ακριβότερες, οι τιμές ανεβαίνουν, η αγοραστική δύναμη πέφτει, οι πολίτες και οι επιχειρήσεις τρέχουν να μετατρέψουν ριάλ σε δολάρια, χρυσό ή ακίνητα, η πίεση στο ριάλ μεγαλώνει, η υποτίμηση επιταχύνεται.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι τιμές δεν ανεβαίνουν απλώς. Απορρυθμίζονται. Το ίδιο προϊόν μπορεί να αλλάζει τιμή μέσα στην εβδομάδα – ή και μέσα στην ημέρα. Η αίσθηση που δημιουργείται είναι ότι δεν υπάρχει «πάτωμα». Ότι η οικονομία δεν διορθώνει, απλώς κατρακυλά.
Και το χτύπημα είναι άνισο. Σε μια χώρα όπου μεγάλο μέρος των βασικών αγαθών –από σιτηρά έως φαρμακευτικές πρώτες ύλες– εξαρτάται από εισαγωγές, το νόμισμα είναι η γέφυρα προς την επιβίωση. Όταν αυτή η γέφυρα σπάει, οι πιο φτωχοί κόβουν από το πιάτο τους, οι μεσαίοι βλέπουν το επίπεδο ζωής να γκρεμίζεται, και όσοι έχουν πρόσβαση σε δολάρια ή «σωστές» διαδρομές, θωρακίζονται.
Κυρώσεις: η μόνιμη θηλιά του συναλλάγματος
Οι διεθνείς κυρώσεις λειτουργούσαν και αυτές σαν σταθερή πίεση στο σύστημα. Περιόρισαν τη δυνατότητα του Ιράν να κάνει τραπεζικές συναλλαγές, να μεταφέρει κεφάλαια, να αξιοποιήσει γρήγορα έσοδα από εξαγωγές και να «παίξει άμυνα» στις κρίσιμες στιγμές. Ακόμη και όταν η χώρα πουλά πετρέλαιο, τα έσοδα δεν μεταφράζονται αυτόματα σε σκληρό συνάλλαγμα που να κυκλοφορεί ελεύθερα και να στηρίζει την αγορά.
Όμως οι κυρώσεις, όσο βαριές κι αν είναι, δεν εξηγούν από μόνες τους γιατί η κατάσταση παίρνει τα χαρακτηριστικά κατάρρευσης. Για να φτάσει ένα νόμισμα να «μηδενίζει» συμβολικά, χρειάζεται κάτι ακόμη: ένα εσωτερικό σύστημα που δεν εμπνέει εμπιστοσύνη. Και στο Ιράν, αυτό το σύστημα έχει όνομα: τραπεζικό.
Majid Asgaripour/WANA via ReutersΟι διεφθαρμένες τράπεζες ως μηχανή πληθωρισμού
Η τραπεζική κρίση στο Ιράν δεν μοιάζει με εκείνες που γνωρίζει η Δύση, όπου η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από κεφαλαιακούς δείκτες, stress tests και εποπτικές αρχές. Εδώ, οι τράπεζες λειτουργούν εδώ και χρόνια ως πολιτικά εργαλεία, ως μηχανισμοί αναδιανομής πόρων προς τους «συνδεδεμένους» και όχι ως θεσμοί που υπηρετούν την πραγματική οικονομία. Και όταν το σύστημα φτάνει στα όριά του, η κατάρρευση μιας τράπεζας αρκεί για να πυροδοτήσει κοινωνική έκρηξη.
Αυτό ακριβώς συνέβη με την Ayandeh Bank. Στο τέλος του 2025, η τράπεζα – στενά συνδεδεμένη με πρόσωπα του καθεστώτος – κατέρρευσε υπό το βάρος ζημιών δισεκατομμυρίων δολαρίων και ενός χαρτοφυλακίου γεμάτου «κόκκινα» δάνεια. Για χρόνια προσέφερε από τα υψηλότερα επιτόκια στην αγορά, προσελκύοντας εκατομμύρια καταθέτες. Στην πραγματικότητα, όμως, μεγάλο μέρος των κεφαλαίων κατευθυνόταν σε επιχειρήσεις που συνδέονταν με τους ίδιους της τους μετόχους, σε έργα βιτρίνας και σε επενδύσεις χωρίς πραγματική απόδοση.
Το πιο εμβληματικό από αυτά ήταν το Iran Mall: ένα γιγαντιαίο, υπερπολυτελές εμπορικό και ψυχαγωγικό συγκρότημα, μεγαλύτερο από το Πεντάγωνο, με IMAX, πισίνες, κήπους, παλάτια-αντίγραφα και αίθουσες καθρεφτών, την ώρα που η υπόλοιπη οικονομία βυθιζόταν στη στασιμότητα. Ήταν το τέλειο σύμβολο ενός συστήματος που δανειζόταν από τους πολλούς για να χτίζει φαντασιώσεις για τους λίγους.
Όταν η Ayandeh δεν μπορούσε πλέον να σταθεί, το κράτος επενέβη. Όχι για να τιμωρήσει όσους ευθύνονταν, ούτε για να προστατεύσει διαφανώς τους καταθέτες, αλλά για να θάψει το πρόβλημα. Η τράπεζα διαλύθηκε και το «κουφάρι» της απορροφήθηκε από κρατικό πιστωτικό ίδρυμα, ενώ η κεντρική τράπεζα τύπωσε τεράστιες ποσότητες χρήματος για να καλύψει τις τρύπες. Το κόστος δεν εξαφανίστηκε. Απλώς μεταφέρθηκε στην κοινωνία, με τη μορφή πληθωρισμού και περαιτέρω κατάρρευσης του ριάλ.
Ακόμη και κρατικοί αξιωματούχοι μίλησαν ανοιχτά για ένα τραπεζικό σύστημα που λειτουργεί σαν σχήμα Πόντσι: νέες καταθέσεις για να καλύπτονται παλιές υποχρεώσεις, με την ελπίδα ότι η κρίση θα αργήσει λίγο ακόμη. Η Ayandeh δεν ήταν εξαίρεση, αλλά προειδοποίηση. Τουλάχιστον πέντε ακόμη μεγάλες τράπεζες θεωρούνται ευάλωτες, φορτωμένες με μη εξυπηρετούμενα δάνεια και πολιτικές δεσμεύσεις που καμία εποπτική αρχή δεν μπορεί πραγματικά να αγγίξει.
Για τους Ιρανούς, η κατάρρευση της Ayandeh λειτούργησε σαν αποκάλυψη. Δεν ήταν απλώς μια «κακή τράπεζα». Ήταν η απόδειξη ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν είναι μηχανισμός ανάπτυξης, αλλά μηχανισμός λεηλασίας. Ότι οι απώλειες ιδιωτικοποιούνται στην κορυφή και κοινωνικοποιούνται στη βάση. Και ότι, τελικά, κάθε φορά που μια τέτοια τράπεζα διασώζεται με τυπωμένο χρήμα, ένα κομμάτι του ριάλ –και της εμπιστοσύνης στο καθεστώς– εξαφανίζεται.
Η «αγορά» που δεν συγχωρεί: πολλαπλές ισοτιμίες, πολλαπλές αδικίες
Στο υπόβαθρο υπάρχει ένα ακόμη εκρηκτικό στοιχείο: οι πολλαπλές ισοτιμίες. Όταν υπάρχουν διαφορετικές τιμές για το δολάριο –επίσημη, προνομιακή για συγκεκριμένες εισαγωγές, και η πραγματική της αγοράς– τότε δημιουργείται ένας θεσμοποιημένος χώρος διαφθοράς.
Δεν χρειάζεται καν να «κλέψεις» με την κλασική έννοια. Αρκεί να έχεις πρόσβαση στην προνομιακή ισοτιμία. Η ίδια η διαφορά γίνεται κέρδος.
Αυτό γεννά μια ιδιαίτερη μορφή κοινωνικής έκρηξης: δεν είναι μόνο ότι οι άνθρωποι φτωχαίνουν. Είναι ότι βλέπουν καθαρά ποιοι δεν φτωχαίνουν. Και αυτή η σύγκριση είναι πολιτικά θανατηφόρα.
Τα 95 δισ. και ο μύθος του «φτωχούλη» Χαμενεΐ
Εδώ μπαίνει ο Αλί Χαμενεΐ και το αφήγημα που τον συνοδεύει: ο λιτός, «ασκητικός» ανώτατος ηγέτης, που δεν ενδιαφέρεται για πλούτη. Όμως το ζήτημα δεν είναι αν ο ίδιος φορά ακριβό ρολόι. Το ζήτημα είναι το σύστημα ισχύος που ελέγχει.
Οι αποκαλύψεις του Reuters ότι ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης έχει χτίσει μια ευρεία οικονομική αυτοκρατορία γύρω από τον οργανισμό Setad / EIKO –με εκτιμήσεις που ανεβάζουν την αξία των περιουσιακών στοιχείων σε περίπου 95 δισ. δολάρια– δείχνουν κάτι θεμελιώδες: ότι υπάρχει μια παράλληλη οικονομία που δεν περνά από τον κλασικό κρατικό προϋπολογισμό, δεν ελέγχεται όπως τα υπουργεία, δεν υποβάλλεται στην ίδια λογοδοσία.
Αυτό αλλάζει τα πάντα σε μια νομισματική κρίση. Γιατί μια τέτοια οικονομική δομή λειτουργεί σαν «μαξιλάρι» για την κορυφή του συστήματος – την ώρα που η κοινωνία πέφτει στο κενό. Η λιτότητα γίνεται θέατρο. Η «σεμνότητα» γίνεται επικοινωνιακό χαρτί.
Και το νόμισμα, που ξεγυμνώνει τις ανισότητες πιο γρήγορα από οποιαδήποτε πολιτική ομιλία, ακυρώνει το αφήγημα. Σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες ο γιος του Χαμενεΐ και ανώτατοι αξιωματούχοι του καθεστώτος έσπευσαν να βγάλουν 1,5 δισ. δολάρια στο Ντουμπάι.
Office of the Iranian Supreme Leader/WANA (West Asia News Agency)/Handout via REUTERS
Πώς «μηδενίζει» ένα καθεστώς
Εδώ βρίσκεται η πιο επικίνδυνη γραμμή της ιστορίας: Πότε μια νομισματική κρίση παύει να είναι οικονομική και γίνεται υπαρξιακή για το πολιτικό σύστημα.
Ένα νόμισμα δεν πεθαίνει όταν πέφτει η ισοτιμία. Πεθαίνει όταν κανείς δεν θέλει να το κρατήσει. Και ένα καθεστώς δεν «μηδενίζει» όταν γίνονται διαδηλώσεις. Μηδενίζει όταν σπάει η αίσθηση ότι μπορεί να προσφέρει στοιχειώδη σταθερότητα. Όταν η κοινωνία καταλήγει ότι η εξουσία δεν είναι μόνο βάναυση και καταπιεστική – είναι και ανίκανη να κρατήσει όρθιο το βασικό συμβόλαιο: ότι αύριο θα μπορείς να αγοράσεις τα στοιχειώδη.
Το Ιράν μοιάζει να βρίσκεται ακριβώς εκεί. Με ένα ριάλ που γίνεται σύμβολο κατάρρευσης, με τράπεζες που αντιμετωπίζονται ως εργοστάσια αδικίας, με ένα σύστημα πολλαπλών ισοτιμιών που παράγει προνόμια και με μια κορυφή εξουσίας που, όσο κι αν προβάλλει εικόνα λιτότητας, εμφανίζεται να διαθέτει παράλληλους οικονομικούς πνεύμονες.
Γι’ αυτό και το ερώτημα στο τέλος δεν είναι ρητορικό. Αν ένα νόμισμα μπορεί να «μηδενίζει» στην αντίληψη της κοινωνίας, τότε μπορεί και ένα καθεστώς να αρχίσει να μηδενίζει μαζί του – όχι απαραίτητα με μία επίσημη κίνηση ανατροπής ή με βόμβες, αλλά με κάτι πιο αμείλικτο: τη μη αναστρέψιμη απώλεια εμπιστοσύνης.
https://www.naftemporiki.gr/
Πώς «μηδενίζει» ένα καθεστώς
Εδώ βρίσκεται η πιο επικίνδυνη γραμμή της ιστορίας: Πότε μια νομισματική κρίση παύει να είναι οικονομική και γίνεται υπαρξιακή για το πολιτικό σύστημα.
Ένα νόμισμα δεν πεθαίνει όταν πέφτει η ισοτιμία. Πεθαίνει όταν κανείς δεν θέλει να το κρατήσει. Και ένα καθεστώς δεν «μηδενίζει» όταν γίνονται διαδηλώσεις. Μηδενίζει όταν σπάει η αίσθηση ότι μπορεί να προσφέρει στοιχειώδη σταθερότητα. Όταν η κοινωνία καταλήγει ότι η εξουσία δεν είναι μόνο βάναυση και καταπιεστική – είναι και ανίκανη να κρατήσει όρθιο το βασικό συμβόλαιο: ότι αύριο θα μπορείς να αγοράσεις τα στοιχειώδη.
Το Ιράν μοιάζει να βρίσκεται ακριβώς εκεί. Με ένα ριάλ που γίνεται σύμβολο κατάρρευσης, με τράπεζες που αντιμετωπίζονται ως εργοστάσια αδικίας, με ένα σύστημα πολλαπλών ισοτιμιών που παράγει προνόμια και με μια κορυφή εξουσίας που, όσο κι αν προβάλλει εικόνα λιτότητας, εμφανίζεται να διαθέτει παράλληλους οικονομικούς πνεύμονες.
Γι’ αυτό και το ερώτημα στο τέλος δεν είναι ρητορικό. Αν ένα νόμισμα μπορεί να «μηδενίζει» στην αντίληψη της κοινωνίας, τότε μπορεί και ένα καθεστώς να αρχίσει να μηδενίζει μαζί του – όχι απαραίτητα με μία επίσημη κίνηση ανατροπής ή με βόμβες, αλλά με κάτι πιο αμείλικτο: τη μη αναστρέψιμη απώλεια εμπιστοσύνης.
https://www.naftemporiki.gr/
.png)
.jpg)
