Έξι στους δέκα πολίτες λένε στις δημοσκοπήσεις ότι η χώρα χρειάζεται πολιτική αλλαγή, και το ποσοστό μένει σταθερό εδώ και έναν χρόνο. Η ακρίβεια τρώει τα νοικοκυριά, η κυβέρνηση εισπράττει αποδοκιμασία σε σχεδόν όλα τα πεδία και η ΝΔ πέφτει κάτω από το 25% στην πρόθεση ψήφου. Η ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα υποχωρεί, το ΠΑΣΟΚ ανεβαίνει ελάχιστα και το «Κανένας» παραμένει ψηλά στην καταλληλότητα για πρωθυπουργός. Το αίτημα για αλλαγή είναι ισχυρό, αλλά δεν έχει βρει ακόμη πολιτικό φορέα που να το εκφράσει.
Η ΠΥΘΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ
Αναγνώστριες και αναγνώστες μου. Συντρόφισσες και σύντροφοι.
Υπάρχουν αριθμοί που επανέρχονται με τόση επιμονή σε κάθε δημοσκόπηση, ώστε κάποια στιγμή παύουν να είναι ειδήσεις και γίνονται τοπίο. Το 61% των πολιτών που, σύμφωνα με τη Metron Analysis για το MEGA, ζητούν πολιτική αλλαγή, απέναντι σε ένα 38% που προτιμά τη σταθερότητα, είναι ένας τέτοιος αριθμός. Τον είδαμε τον Σεπτέμβριο, τον ξαναείδαμε στη μέτρηση του Οκτωβρίου, και ο επικεφαλής πολιτικής έρευνας της εταιρείας Γιάννης Μπαλαμπανίδης επισημαίνει ότι η αναλογία κινείται σταθερά γύρω στο 60-40 εδώ και έναν χρόνο. Ακόμη και η MARC για τον ΑΝΤ1, με διαφορετική μεθοδολογία, καταγράφει πλειοψηφία υπέρ της αλλαγής, στο 54,1% έναντι 41,1%. Στο Μαξίμου προσπαθούν να πείσουν ότι πρόκειται για μια γενική δυσφορία που θα ξεθυμάνει μόλις τεθεί το δίλημμα της κάλπης. Στις κομματικές έδρες της αντιπολίτευσης προσπαθούν να πείσουν ότι το 61% είναι ήδη δικό τους, απλώς δεν το ξέρει ακόμη. Και οι δύο, κατά τη γνώμη μου, κάνουν λάθος.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι το μέγεθος της απαίτησης. Είναι η διάρκειά της. Μια τόσο πλειοψηφική και τόσο σταθερή επιθυμία για αλλαγή θα έπρεπε, με όλους τους κανόνες της πολιτικής επιστήμης, να έχει ήδη βρει τον πολιτικό της εκφραστή. Ένα κόμμα θα έπρεπε να έχει ξεκολλήσει από τα υπόλοιπα, ένα πρόσωπο θα έπρεπε να έχει γίνει το σύμβολο της αλλαγής. Τίποτα από αυτά δεν έχει συμβεί. Η κοινωνία ζητά αλλαγή με τον τρόπο που ζητά κανείς ταξί σε βροχερή νύχτα: ξέρει πού θέλει να πάει, αλλά δεν βλέπει κανένα αυτοκίνητο με αναμμένη πινακίδα. Οι πολιτικοί αρχηγοί περνούν από μπροστά της, κάνουν σήμα, αλλά κανείς δεν σταματά αρκετά ώστε να τον εμπιστευτεί.
Ο θυμός έχει διεύθυνση: το ράφι του σούπερ μάρκετ
Πίσω από τη λέξη «αλλαγή» δεν κρύβεται κάποια αφηρημένη ιδεολογική αναζήτηση. Κρύβεται κάτι πολύ πιο απτό. Στη μέτρηση του Οκτωβρίου, το 65% θεωρεί ότι η χώρα πηγαίνει σε λάθος κατεύθυνση και μόλις το 30% σε σωστή. Το 49% δηλώνει ότι η προσωπική του οικονομική κατάσταση έχει χειροτερέψει, το 35% ότι έμεινε ίδια και μόλις το 15% βλέπει βελτίωση. Με άλλα λόγια, μόνο ένας στους επτά πολίτες επιβεβαιώνει το κυβερνητικό αφήγημα της ανάπτυξης που «φτάνει στην τσέπη». Η ακρίβεια είναι το κυρίαρχο πρόβλημα για το 52% των ερωτηθέντων και ακολουθεί η οικονομία με 34%. Στη μέτρηση του Σεπτεμβρίου, το 75,9% αξιολογούσε αρνητικά τους χειρισμούς της κυβέρνησης σε μισθούς, ακρίβεια και φορολογία. Η αποτίμηση ήταν συντριπτικά αρνητική και για τη λειτουργία της δημοκρατίας και των θεσμών. Η κυβέρνηση εισπράττει 67% αρνητικές γνώμες και ο πρωθυπουργός 65%. Η μόνη περιοχή όπου οι εκτιμήσεις είναι κάπως ηπιότερες είναι η εξωτερική πολιτική, που δεν μπαίνει όμως στο καλάθι της λαϊκής. Όταν ο πολίτης πληρώνει το γάλα, το ρεύμα και το ενοίκιο, οι διπλωματικές επιτυχίες ακούγονται πολύ μακρινές.
Η αλλαγή έχει χρώμα, και όχι μόνο ένα
Θα ήταν βολικό για την αντιπολίτευση αν το 61% ήταν ένα ομοιογενές μπλοκ που απλώς περιμένει οδηγίες. Δεν είναι. Στη μέτρηση του Σεπτεμβρίου, η αλλαγή φτάνει το 90% στους αριστερούς και το 79% στους κεντροαριστερούς, ενώ στους κεντρώους μοιράζεται σε 54% υπέρ της αλλαγής και 44% υπέρ της σταθερότητας. Στους κεντροδεξιούς η εικόνα αντιστρέφεται, με 76% υπέρ της σταθερότητας. Το πιο εκρηκτικό εύρημα κρύβεται όμως στη Δεξιά: το 45% των δεξιών ψηφοφόρων ζητά κι αυτό αλλαγή. Αυτοί οι άνθρωποι δεν θέλουν τον Τσίπρα ούτε το ΠΑΣΟΚ. Θέλουν κάτι άλλο από αυτό που τους προσφέρει σήμερα το Μαξίμου, και η ίδια δημοσκόπηση δείχνει πού θα μπορούσαν να κοιτάξουν: ένα 5% θεωρεί πολύ πιθανό να ψηφίσει ένα κόμμα υπό τον Αντώνη Σαμαρά και ένα επιπλέον 10% αρκετά πιθανό. Η αλλαγή, λοιπόν, δεν είναι μία. Είναι πολλές αλλαγές, με αντίθετες κατευθύνσεις, που συναντιούνται μόνο σε ένα σημείο: στη δυσαρέσκεια για όσα συμβαίνουν σήμερα. Ένα τέτοιο ρεύμα μπορεί να γκρεμίσει μια κυβέρνηση, αλλά πολύ δύσκολα μπορεί να χτίσει μια καινούργια.
Η ΝΔ κάτω από το δικό της «κατώφλι»
Για τη ΝΔ, η μέτρηση του Οκτωβρίου ήρθε με ένα σύμβολο που δύσκολα θα ξεχαστεί. Η πρόθεση ψήφου έπεσε στο 24,9%, ελάχιστα κάτω από το όριο του 25%. Όπως σημείωσε η ίδια η παρουσίαση του MEGA, πρόκειται για το όριο που ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε θέσει ως κατώφλι για διαδικασίες αλλαγής ηγεσίας. Στην εκτίμηση ψήφου η ΝΔ φτάνει ακριβώς το 30%, μακριά από κάθε σενάριο αυτοδυναμίας, με συσπείρωση στο 68% και διαρροές προς τη γκρίζα ζώνη, τη Φωνή Λογικής, το ΠΑΣΟΚ και την Ελληνική Λύση. Το κυβερνητικό επιτελείο απαντά με το δίλημμα «σταθερότητα ή χάος» και με τα 90 παραδοτέα που έβαλε στο τεφτέρι του Υπουργικού. Σε μια κοινωνία όπου το 61% ζητά αλλαγή, όμως, η σταθερότητα ως σύνθημα μοιάζει περισσότερο με απειλή παρά με υπόσχεση. Και ένα κόμμα που κινείται γύρω στο 25% με το μεγαλύτερο κομματικό ακροατήριο της χώρας δεν μπορεί να ισχυρίζεται ότι εκφράζει την κοινωνική πλειοψηφία. Εκφράζει τη μεγαλύτερη μειοψηφία, που είναι κάτι πολύ διαφορετικό.
Μια αντιπολίτευση που δεν έχει πείσει
Αν η κυβέρνηση έχει πρόβλημα, η αντιπολίτευση έχει μεγαλύτερο, γιατί δεν μπορεί να εξαργυρώσει το πρόβλημα της κυβέρνησης. Η ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα παραμένει δεύτερη, αλλά υποχώρησε στην πρόθεση ψήφου από το 13,1% στο 12,4% και στην εκτίμηση από το 15,8% στο 15%. Το ΠΑΣΟΚ ανεβαίνει ελάχιστα, στο 10,8% και στο 13% αντίστοιχα. Η Ελπίδα για τη Δημοκρατία της Μαρίας Καρυστιανού συνεχίζει να υποχωρεί, στο 3,3%. Στην ερώτηση για το ποιος είναι καταλληλότερος για πρωθυπουργός, ο Μητσοτάκης προηγείται, ακολουθεί ο Τσίπρας και το «Κανένας» παραμένει σε υψηλά επίπεδα, που αρκεί για να περιγράψει όλη την ιστορία. Το πιο αποκαλυπτικό εύρημα είναι ότι το 69% των πολιτών εκτιμά ότι οι επόμενες εκλογές δεν θα βγάλουν κυβέρνηση και θα χρειαστεί να ξαναστηθούν κάλπες. Οι ψηφοφόροι, δηλαδή, προβλέπουν ήδη ότι το σύστημα δεν θα μπορέσει να μετατρέψει τη δυσαρέσκειά τους σε διακυβέρνηση. Αυτό δεν είναι μόνο κατηγορητήριο για την κυβέρνηση. Είναι και κατηγορητήριο για μια αντιπολίτευση που, δύο χρόνια μετά τα μεγάλα συλλαλητήρια, συνεχίζει να διαγκωνίζεται για τη δεύτερη θέση αντί να διεκδικεί την πρώτη.
Ποιος θα σηκώσει το 61%
Η ελληνική πολιτική έχει ξαναζήσει τέτοιες στιγμές. Η κοινωνία ζητούσε αλλαγή πολύ πριν βρεθεί ο φορέας που θα την εκφράσει, και όταν βρέθηκε, ο χάρτης άλλαξε μέσα σε λίγους μήνες. Το 61% δεν θα μείνει για πάντα σε αναμονή. Κάποια στιγμή θα πάει κάπου: σε ένα κόμμα, σε ένα πρόσωπο, στην αποχή ή, το χειρότερο, στα άκρα που περιμένουν με ανοιχτές αγκάλες. Όποιος καταφέρει να δώσει μια πειστική, συγκεκριμένη και ειλικρινή απάντηση στο ερώτημα της ακρίβειας θα βρει απέναντί του μια κοινωνία έτοιμη να τον ακούσει. Μέχρι τότε, τα κόμματα θα μετρούν δεκαδικά και θα πανηγυρίζουν για μισές μονάδες, ενώ η πλειοψηφία της κοινωνίας θα κοιτάζει αλλού. Εγώ, φίλες και φίλοι μου, παρακολουθώ με μεγάλη προσοχή ποιοι ετοιμάζονται στα παρασκήνια να διεκδικήσουν αυτό το 61%, και σας υπόσχομαι ότι θα είστε οι πρώτοι που θα το μάθετε.