Η σοκαριστική φράση «Εσείς δεν καήκατε;».
Μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι ελάχιστοι Θεσσαλονικείς Εβραίοι που επέζησαν (λιγότεροι από 2.000 από τους περίπου 50.000 προπολεμικούς κατοίκους) βρέθηκαν αντιμέτωποι με εχθρικό κλίμα, γραφειοκρατικά εμπόδια και συστηματική άρνηση επιστροφής των
περιουσιών τους.Η επιστροφή τους σημαδεύτηκε από βαθιά απογοήτευση τόσο από το κράτος όσο και από μερίδα της τοπικής κοινωνίας.
Η τύχη των σπιτιών και των καταστημάτων
Κατάληψη από μεσεγγυούχους. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, οι γερμανικές αρχές παρέδωσαν περίπου 11.000 σπίτια και 2.300 καταστήματα σε Χριστιανούς διαχειριστές (μεσεγγυούχους), πρόσφυγες από τη Βουλγαρία ή συνεργάτες των Ναζί. Όταν επέστρεψαν οι νόμιμοι ιδιοκτήτες, βρήκαν τα ακίνητά τους κατειλημμένα και λεηλατημένα.
Άρνηση αποχώρησης. Οι νέοι κάτοχοι αρνούνταν πεισματικά να εγκαταλείψουν τα σπίτια και τις επιχειρήσεις. Πολλοί επιζώντες αναγκάστηκαν να φιλοξενηθούν σε πρόχειρους χώρους της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης ή να συμβιβαστούν με ένα μόνο δωμάτιο μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.
Καταστροφή υποδομών. Το ιστορικό Εβραϊκό Νεκροταφείο της πόλης είχε ήδη ισοπεδωθεί από το 1942, ενώ πολλές εβραϊκές συνοικίες είχαν κατεδαφιστεί, σβήνοντας τα ίχνη της προπολεμικής τους ζωής.
Η στάση του κράτους και της Δικαιοσύνης
Ανεφάρμοστη νομοθεσία. Παρόλο που η Ελλάδα ήταν η πρώτη ευρωπαϊκή χώρα που ψήφισε νόμο (Α.Ν. 808/1945) για την επιστροφή των εβραϊκών περιουσιών, στην πράξη ο νόμος έμεινε ανενεργός. Το κράτος φοβόταν το πολιτικό κόστος εν μέσω του Εμφυλίου Πολέμου και δεν ήθελε να συγκρουστεί με τους μεσεγγυούχους.
Δικαστικές καθυστερήσεις. Οι επιζώντες αναγκάζονταν να εμπλακούν σε πολυετείς και δαπανηρές δικαστικές διαμάχες για να αποδείξουν την κυριότητά τους. Ακόμη και όταν κέρδιζαν τις δίκες, η αστυνομία συχνά αρνούνταν να εκτελέσει τις εξώσεις.
Ελάχιστες ανακτήσεις. Μέχρι το 1953, από τις χιλιάδες περιουσίες των 50.000 Εβραίων, είχαν επιστραφεί οριστικά μόλις 543 σπίτια και 51 καταστήματα.
Η κοινωνική αντιμετώπιση
Εχθρικό κλίμα και προπαγάνδα. Μερίδα του τοπικού Τύπου και οργανώσεις των μεσεγγυούχων διεξήγαγαν εκστρατείες εναντίον των επιζώντων, παρουσιάζοντας τις διεκδικήσεις τους ως απειλή για τους Χριστιανούς κατοίκους.
Αποσιώπηση του τραύματος. Όπως αναφέρουν ιστορικοί, όπως η Ρίκα Μπενβενίστε, η πόλη προσπάθησε να προχωρήσει σαν να μην υπήρξε ποτέ η κοινότητα. Οι επιζώντες αντιμετωπίστηκαν με αμηχανία ή αδιαφορία, καθώς η παρουσία τους υπενθύμιζε τη συνεργασία μερίδας ντόπιων στη λεηλασία των περιουσιών τους.
Αναγκαστική μετανάστευση. Η οικονομική εξαθλίωση, η ψυχολογική απομόνωση και η αδυναμία επανένταξης οδήγησαν πολλούς από τους εναπομείναντες Θεσσαλονικείς Εβραίους να εγκαταλείψουν οριστικά την Ελλάδα τη δεκαετία του 1950, μεταναστεύοντας κυρίως στο Ισραήλ, τις ΗΠΑ και τη Γαλλία.
Η μεταπολεμική πραγματικότητα στη Θεσσαλονίκη σημαδεύτηκε από σχεδόν καθολική ατιμωρησία των δοσίλογων και σκληρές, συχνά τραυματικές αντιπαραθέσεις για τους ελάχιστους επιζώντες Εβραίους που χτύπησαν την πόρτα των σπιτιών τους.
Όπως τεκμηριώνουν σύγχρονες ιστορικές μελέτες, όπως εκείνες του Δρ. Ανδρέα Μπουρούτη και του Γιάννη Καρατζόγλου, η επιστροφή στη ζωή αποδείχθηκε ένας δεύτερος Γολγοθάς.
Τι συνέβαινε όταν οι επιζώντες χτυπούσαν την πόρτα του σπιτιού τους
Οι άνθρωποι που επέστρεψαν εξαντλημένοι από τα στρατόπεδα εξόντωσης ή τα βουνά της Αντίστασης βρέθηκαν μπροστά σε σκηνές που ξ ε π ε ρ ν ού σ α ν κάθε φαντασία:
Η σοκαριστική φράση «Εσείς δεν καήκατε;». Σε πολλές μαρτυρίες επιζώντων καταγράφεται η παγωμάρα, ο εκνευρισμός, ακόμη και η απροκάλυπτη εχθρότητα των καταληψιών (μεσεγγυούχων).
Αρκετοί νέοι ένοικοι δεν έκρυβαν την έκπληξή τους που οι ιδιοκτήτες γύρισαν ζωντανοί, αντιμετωπίζοντάς τους ως ενοχλητικούς εισβολείς.
Άρνηση και απειλές. Όταν οι επιζώντες ζητούσαν να μπουν στα σπίτια τους, έβρισκαν κλειστές πόρτες. Οι καταληψίες συχνά τους έδιωχναν με ύβρεις, επικαλούμενοι χαρτιά της κατοχικής Υπηρεσίας Διαχειρίσεως Ισραηλιτικών Περιουσιών (ΥΔΙΠ) ή ισχυριζόμενοι ότι είχαν «αγοράσει» ή «επισκευάσει» το ακίνητο.
Η ταπείνωση της συγκατοίκησης. Επειδή δεν είχαν πού να μείνουν, ορισμένοι επιζώντες αναγκάζονταν να παρακαλούν τους καταληψίες να τους παραχωρήσουν έστω ένα δωμάτιο ή το υπόγειο της δικής τους οικοδομής. Ζούσαν ως φιλοξενούμενοι μέσα στο ίδιο τους το σπίτι, βλέποντας τους γείτονες να χρησιμοποιούν τα έπιπλα, τα ρούχα και τα οικογενειακά τους κειμήλια.
Εκβιαστικοί συμβιβασμοί. Γνωρίζοντας ότι οι δίκες θα διαρκούσαν χρόνια και ότι οι επιζώντες λιμοκτονούσαν, πολλοί καταληψίες τούς εκβίαζαν. Τους πρότειναν να τους δώσουν ένα ευτελές χρηματικό ποσό για να υπογράψουν οριστική παραίτηση από το σπίτι ή το κατάστημά τους, εκμεταλλευόμενοι την απόλυτη ανάγκη τους να φύγουν από τη χώρα.
Οργανωμένη αντίδραση των καταληψιών. Οι μεσεγγυούχοι ίδρυσαν ακόμη και σωματεία (όπως ο «Σύνδεσμος Μεσεγγυούχων») για να πιέζουν τις αρχές. Όταν γινόταν προσπάθεια έξωσης, συγκεντρώνονταν εξαγριωμένοι όχλοι έξω από τα εβραϊκά σπίτια και καταστήματα για να εμποδίσουν τους δικαστικούς επιμελητές και τους νόμιμους ιδιοκτήτες.
Η τύχη των δοσίλογων και των καταχραστών
Παρά το μέγεθος της λεηλασίας, η απόδοση δικαιοσύνης υπήρξε ελάχιστη, καθώς οι πολιτικές συνθήκες του Εμφυλίου Πολέμου οδήγησαν σε συγκάλυψη:
Η «κολυμπήθρα» του αντικομμουνισμού. Όπως αναφέρει η έρευνα για το κράτος και τον δωσιλογισμό στη Θεσσαλονίκη, η συντριπτική πλειονότητα όσων πλούτισαν από τις εβραϊκές περιουσίες απέφυγε την τιμωρία. Στο κλίμα του Εμφυλίου, πολλοί συνεργάτες των Ναζί εντάχθηκαν στο στρατόπεδο των «εθνικοφρόνων», εξασφαλίζοντας πολιτική προστασία και αμνηστία.
Αθωώσεις στα Ειδικά Δικαστήρια. Στα Ειδικά Δικαστήρια Δοσιλόγων που λειτούργησαν μεταπολεμικά, οι καταδίκες για αρπαγή εβραϊκών περιουσιών ήταν ελάχιστες. Οι κατηγορούμενοι υποστήριζαν συνήθως ότι «έσωσαν» τις περιουσίες από τους Γερμανούς ή ότι ενήργησαν για να επιβιώσουν, βρίσκοντας συχνά ευήκοα ώτα στις αρχές.
Διαφυγή και ατιμωρησία μεγάλων καταχραστών. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση διαβόητων δοσίλογων, όπως ο Λάσκαρις Παπαναούμ, ο οποίος είχε στήσει ολόκληρο δίκτυο καταδοτών και είχε αρπάξει τεράστιες εβραϊκές επιχειρήσεις (όπως το εργοστάσιο δέρματος Αβαγιού). Καταδικάστηκε ερήμην, καθώς πρόλαβε να διαφύγει στη Γερμανία μεταφέροντας ολόκληρα βαγόνια με κλεμμένα εβραϊκά αγαθά και χρήματα.
Νομιμοποίηση του νέου πλούτου. Πολλοί άλλοι μεσεγγυούχοι και μαυραγορίτες, που προπολεμικά ανήκαν στα κατώτερα οικονομικά στρώματα, κατάφεραν να κρατήσουν τα εμπορεύματα, τα χρυσά νομίσματα και τα ακίνητα που λεηλάτησαν. Αυτός ο αθέμιτος πλουτισμός αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία μιας νέας μεταπολεμικής αστικής και επιχειρηματικής τάξης στην πόλη, η οποία ενσωματώθηκε πλήρως στην κοινωνική και οικονομική ζωή της Θεσσαλονίκης χωρίς ποτέ να λογοδοτήσει.
Οι μαρτυρίες των επιζώντων και η ιστορική διαδρομή της υπόθεσης του Μαξ Μέρτεν αποκαλύπτουν το μέγεθος της μοναξιάς, της αδικίας και της πολιτικής σκοπιμότητας που κυριάρχησαν μετά τον πόλεμο. Δύο εμβληματικές μαρτυρίες αποτυπώνουν τη σκληρή πραγματικότητα της επιστροφής, ενώ η δίκη του ανθρώπου που οργάνωσε τη λεηλασία κατέληξε σε ένα από τα μεγαλύτερα μεταπολεμικά πολιτικά σκάνδαλα.
Συγκλονιστικές μαρτυρίες επιζώντων.
Ισαάκ Ματαράσσο. Ο Θεσσαλονικιός γιατρός κατάφερε να διαφύγει στο βουνό, όπου υπηρέτησε στον ΕΛΑΣ. Επιστρέφοντας στην πόλη, κατέγραψε το 1948 το πρώτο βιβλίο στα ελληνικά για την καταστροφή, με τίτλο «Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν...». Ο Ματαράσσο περιγράφει την απόλυτη ερήμωση των εβραϊκών γειτονιών και την αδυναμία των πρώτων επιζώντων του Άουσβιτς να βρουν στέγη, ρούχα και δικαίωση, καθώς έβλεπαν τα υπάρχοντά τους να πωλούνται ανοιχτά στα παζάρια ή να χρησιμοποιούνται από τους γείτονές τους.
Μαρσέλ Νατζαρή. Ο Νατζαρή επέζησε από τα ειδικά αποσπάσματα των κρεματορίων (Zonderkommando) στο Άουσβιτς, έχοντας θάψει εκεί ένα χειρόγραφο με τα όσα έζησε. Όταν επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη, έγραψε ένα δεύτερο χρονικό. Αντιμέτωπος με την απώλεια ολόκληρης της οικογένειάς του, την εχθρότητα της πόλης και την αδυναμία να ξαναφτιάξει τη ζωή του εκεί, αναγκάστηκε τελικά να μεταναστεύσει στη Νέα Υόρκη, όπως και χιλιάδες άλλοι επιζώντες.
Η υπόθεση του Μαξ Μέρτεν
Ο Γερμανός λοχαγός και νομικός σύμβουλος Μαξ Μέρτεν υπήρξε ο βασικός οργανωτής της εξόντωσης και της οικονομικής λεηλασίας των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, αρπάζοντας περιουσίες αξίας άνω των 125 εκατομμυρίων χρυσών φράγκων.
Η απροσδόκητη σύλληψη. Παρότι καταζητούνταν ως εγκληματίας πολέμου, το 1957 ταξίδεψε ανενόχλητος στην Αθήνα ως τουρίστας και συνελήφθη τυχαία όταν επισκέφθηκε το Ειρηνοδικείο για να καταθέσει υπέρ ενός πρώην συνεργάτη του.
Η δίκη και οι αποκαλύψεις. Στη δίκη του τον Φεβρουάριο του 1959 στην Αθήνα, το ακροατήριο συγκλονίστηκε από τις καταθέσεις επιζώντων, αλλά και από τη στάση Ελλήνων παραγόντων της Κατοχής. Ο κατοχικός Γενικός Διοικητής Μακεδονίας, Αθανάσιος Χρυσοχόου, κατέθεσε ουσιαστικά υπέρ του Μέρτεν, δηλώνοντας στο δικαστήριο ότι πολλοί Έλληνες τον ευγνωμονούσαν επειδή τους μοίρασε εβραϊκά καταστήματα.
Η καταδίκη και η σκανδαλώδης απελευθέρωση. Στις 5 Μαρτίου 1959, το δικαστήριο τον καταδίκασε σε 25 χρόνια κάθειρξη. Ωστόσο, μόλις οκτώ μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 1959, η ελληνική κυβέρνηση ψήφισε ειδικό νόμο (Ν. 4016/1959) που ανέστειλε τις διώξεις εναντίον Γερμανών εγκληματιών πολέμου. Ο Μέρτεν αποφυλακίστηκε και απελάθηκε στη Δυτική Γερμανία, όπου αφέθηκε ελεύθερος.
Το πολιτικό παρασκήνιο. Η απελευθέρωση έγινε έπειτα από ασφυκτικές πιέσεις της κυβέρνησης της Δυτικής Γερμανίας, η οποία συνέδεσε την τύχη του Μέρτεν με την υπογραφή κρίσιμων ελληνογερμανικών οικονομικών συμφωνιών, δανείων και επενδύσεων στην Ελλάδα.
***********************************************************************
Θα επανέλθω σύντομα για να ολοκληρώσω όπως και τώρα έστω και ελάχιστα περιληπτικά την τραγική εικόνα αυτής της περιόδου και να σας εξηγήσω τι συνέβη με τον περιβόητο «χρυσό της Θεσσαλονίκης» (τα λύτρα και τα τιμαλφή που κατέσχεσε ο Μέρτεν) ή πώς λειτούργησε ο ΟΠΑΙΕ για τις περιουσίες όσων δεν είχαν κληρονόμους.
