Η κρίση γύρω από το λεγόμενο «επιτελικό κράτος» δεν είναι μια απλή εσωκομματική γκρίνια της Νέας
Δημοκρατίας. Είναι η δημόσια αποκάλυψη ενός βαθύτερου προβλήματος: η Ελλάδα κυβερνάται σαν να είναι διοικητικό παράρτημα της Αθήνας. Όχι σαν επικράτεια με ζωντανές πόλεις, περιφέρειες, πανεπιστήμια, παραγωγικές δυνάμεις και τοπικές κοινωνίες. Αλλά σαν μια πυραμίδα, στην κορυφή της οποίας βρίσκεται το Μέγαρο Μαξίμου και κάτω από αυτό όλοι οι υπόλοιποι: υπουργοί, βουλευτές, περιφέρειες, δήμοι, φορείς, κοινωνίες.Το επιτελικό κράτος του Κυριάκου Μητσοτάκη παρουσιάστηκε ως μηχανισμός συντονισμού, ταχύτητας και αποτελεσματικότητας. Στην πράξη, όμως, εξελίχθηκε σε μηχανισμό υπερσυγκέντρωσης. Ο νόμος 4622/2019 ίδρυσε την Προεδρία της Κυβέρνησης ως αυτοτελή επιτελική δημόσια υπηρεσία που υπάγεται στον Πρωθυπουργό, με αποστολή τον συντονισμό, την παρακολούθηση και την εφαρμογή του κυβερνητικού έργου. Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει κέντρο συντονισμού. Κάθε σύγχρονο κράτος χρειάζεται συντονισμό. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν ο συντονισμός μετατρέπεται σε πολιτική ιδιοκτησία της χώρας από έναν στενό κύκλο εξουσίας.Η πρόσφατη απάντηση του πρωθυπουργού στους πέντε βουλευτές της ΝΔ που άσκησαν κριτική στο μοντέλο διακυβέρνησης ήταν αποκαλυπτική. «Το επιτελικό κράτος αφορά εμάς, αφορά την εκτελεστική εξουσία, όχι τη νομοθετική εξουσία», είπε, προσθέτοντας ότι άλλες είναι οι υποχρεώσεις της κυβέρνησης και άλλες της Βουλής. Θεσμικά, η διάκριση των εξουσιών είναι αυτονόητη. Πολιτικά, όμως, το μήνυμα ήταν άλλο: οι βουλευτές υπάρχουν για να στηρίζουν, να εξηγούν, να απορροφούν τη δυσαρέσκεια της κοινωνίας, όχι για να συνδιαμορφώνουν την πολιτική. Υπάρχουν για να επιστρέφουν στις περιφέρειές τους ως εκπρόσωποι του κέντρου, όχι για να μεταφέρουν το βάρος της περιφέρειας στο κέντρο.Αυτό δεν είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία σε πλήρη λειτουργία. Είναι κομματικός διοικητισμός. Ο βουλευτής μετατρέπεται από αντιπρόσωπος της κοινωνίας σε ενδιάμεσο διαχειριστή δυσαρέσκειας. Του ζητείται να χειροκροτεί τις αποφάσεις που δεν συνδιαμορφώνει και μετά να λογοδοτεί στις τοπικές κοινωνίες για τις συνέπειες αποφάσεων που ελήφθησαν αλλού. Γι’ αυτό η αντίδραση των πέντε βουλευτών έχει σημασία πέρα από τη Νέα Δημοκρατία. Στην επιστολή τους μιλούν για «θεσμική ανισορροπία», για υπερσυγκέντρωση εξουσιών σε μικρούς πυρήνες και για περιορισμό της αυτοτέλειας υπουργείων και κοινοβουλευτικής ομάδας. Όταν αυτά τα λένε βουλευτές της κυβερνητικής πλειοψηφίας, το θέμα παύει να είναι αντιπολιτευτικό σύνθημα. Γίνεται ομολογία συστήματος.Το επιχείρημα του Μεγάρου Μαξίμου είναι πάντα το ίδιο: αποτελεσματικότητα. Μόνο που η αποτελεσματικότητα χωρίς δημοκρατικό βάθος γίνεται τεχνοκρατικός αυταρχισμός. Μια κυβέρνηση δεν κρίνεται μόνο από το αν παίρνει γρήγορα αποφάσεις. Κρίνεται και από το ποιος συμμετέχει στη λήψη τους, ποιος ελέγχει την εξουσία, ποιος έχει πρόσβαση στους πόρους, ποιος ακούγεται και ποιος σιωπά. Στη δημοκρατία, ο τρόπος είναι μέρος του αποτελέσματος. Όταν όλα αποφασίζονται από λίγους, στο όνομα των πολλών, τότε η πολιτική παύει να είναι αντιπροσώπευση και γίνεται διαχείριση πληθυσμών.
Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη παθογένεια: το επιτελικό κράτος δεν είναι μόνο μητσοτακικό. Είναι η πιο εξελιγμένη μορφή του αθηνοκεντρικού ελληνικού κράτους. Η Αθήνα δεν λειτουργεί απλώς ως πρωτεύουσα. Λειτουργεί ως απορροφητήρας. Συγκεντρώνει υπουργεία, υπηρεσίες, αποφάσεις, χρήμα, μέσα ενημέρωσης, δημόσιες επενδύσεις, συμβολικό κύρος, ανθρώπινο δυναμικό. Και μετά ζητά από την υπόλοιπη Ελλάδα να αποδεχθεί αυτήν την ανισορροπία ως φυσική κατάσταση.
Τα στοιχεία είναι αμείλικτα. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 2023 η Αττική παρήγαγε το 48,8% της ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας της χώρας, ενώ η Κεντρική Μακεδονία, η δεύτερη μεγαλύτερη περιφέρεια και φυσικός χώρος της Θεσσαλονίκης, μόλις το 13,9%. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Αττικής ήταν 29.732 ευρώ, ενώ της Κεντρικής Μακεδονίας 16.982 ευρώ. (ELSTAT) Αυτό δεν είναι απλώς οικονομική ανισότητα. Είναι πολιτική γεωγραφία. Είναι η απόδειξη ότι το ελληνικό μοντέλο ανάπτυξης παράγει ένα υπερτροφικό κέντρο και μια περιφέρεια που καλείται να ζει με ανακοινώσεις, υποσχέσεις και καθυστερημένα έργα.
Η ίδια εικόνα φαίνεται και στη δημοσιονομική εξουσία. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στα πιο συγκεντρωτικά συστήματα ως προς τα οικονομικά της αυτοδιοίκησης. Στην ευρωπαϊκή σύγκριση, το μερίδιο των τοπικών κυβερνήσεων στα δημόσια έσοδα είναι μόλις 8%, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι πολύ υψηλότερος και χώρες όπως η Δανία, η Σουηδία και η Φινλανδία εμπιστεύονται πολύ μεγαλύτερο μέρος των πόρων στην τοπική βαθμίδα. Με απλά λόγια: στην Ελλάδα ζητάμε από τους δήμους και τις περιφέρειες να λύνουν προβλήματα χωρίς να τους δίνουμε πραγματική εξουσία, πραγματικούς πόρους και πραγματική αυτονομία.
Και όμως, το ίδιο το Σύνταγμα δεν περιγράφει ένα τέτοιο κράτος. Το άρθρο 101 ορίζει ότι η διοίκηση οργανώνεται σύμφωνα με το αποκεντρωτικό σύστημα και ότι τα περιφερειακά όργανα έχουν γενική αποφασιστική αρμοδιότητα για τις υποθέσεις της περιφέρειάς τους. Το άρθρο 102 κατοχυρώνει τη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και προβλέπει ότι κάθε μεταβίβαση αρμοδιοτήτων πρέπει να συνοδεύεται από αντίστοιχους πόρους. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι η αποκέντρωση είναι ξένη προς την ελληνική συνταγματική τάξη. Το πρόβλημα είναι ότι το πολιτικό σύστημα την επικαλείται ρητορικά και την ακυρώνει πρακτικά.Εδώ έχει ενδιαφέρον η ιδέα των φράκταλ, όπως αναπτύσσεται στο πρόσφατο άρθρο του Aeon για τη «γεωμετρική» δικαιοσύνη. Η βασική σκέψη είναι ότι σύνθετες κοινωνίες μπορούν να οργανώνονται όχι μόνο από ένα μοναδικό κέντρο, αλλά από μικρότερες μονάδες που επαναλαμβάνουν αρχές οργάνωσης σε μεγαλύτερη κλίμακα. Το άρθρο εξηγεί ότι μεγάλα και πολύπλοκα συστήματα μπορούν να αναδύονται από μικρότερες μονάδες χωρίς κάθε απόφαση να προέρχεται από ένα κέντρο, ενώ η αξία σε πιο δίκαια συστήματα πρέπει να επιστρέφει στις κοινότητες που την παράγουν. Αυτό ακριβώς λείπει από την Ελλάδα. Δεν έχουμε φράκταλ δημοκρατία. Έχουμε πυραμιδική διοίκηση.Στη φράκταλ λογική, ο δήμος, η περιφέρεια, το πανεπιστήμιο, το επιμελητήριο, το λιμάνι, το επαγγελματικό σώμα, η τοπική κοινωνία δεν είναι παθητικά κύτταρα που περιμένουν εντολές. Είναι ενεργές μονάδες παραγωγής πολιτικής, γνώσης, οικονομίας και κοινωνικής συνοχής. Στο ελληνικό μοντέλο, αντίθετα, η περιφέρεια υπάρχει για να τροφοδοτεί το κέντρο: με ψήφους, με ανθρώπους, με πόρους, με ανοχή. Και το κέντρο επιστρέφει εγκαίνια, δηλώσεις, φωτογραφίες, υποσχέσεις και υπουργικές περιοδείες.
Η Θεσσαλονίκη είναι το πιο καθαρό παράδειγμα αυτής της παθογένειας. Μια πόλη με ιστορικό βάθος, λιμάνι, πανεπιστήμια, βιομηχανική μνήμη, βαλκανική ενδοχώρα, ευρωπαϊκή προοπτική και γεωπολιτική θέση αντιμετωπίζεται διαχρονικά σαν επαρχιακό παράρτημα. Όχι σαν δεύτερος εθνικός πόλος. Όχι σαν μητροπολιτικό κέντρο των Βαλκανίων. Όχι σαν κόμβος Ευρώπης, Μαύρης Θάλασσας και Ανατολικής Μεσογείου. Αλλά σαν πόλη στην οποία το αθηναϊκό κράτος υπόσχεται, καθυστερεί, ξαναϋπόσχεται και μετά πανηγυρίζει επειδή ολοκλήρωσε με δεκαετίες καθυστέρηση τα αυτονόητα.Ο κ. Μητσοτάκης δεν δημιούργησε μόνος του αυτήν την Ελλάδα. Την κληρονόμησε. Αλλά την τελειοποίησε. Έδωσε στον παλιό αθηνοκεντρισμό ψηφιακή πρόσοψη, τεχνοκρατική γλώσσα και επικοινωνιακή πειθαρχία. Το αποτέλεσμα είναι ένας εκσυγχρονισμένος συγκεντρωτισμός: λιγότερο γραφικός από τον παλιό κομματάρχη, αλλά πιο αποτελεσματικός στην απορρόφηση της εξουσίας. Ένας συγκεντρωτισμός με dashboards, συμβούλους, επιτελεία, παρουσιάσεις και επικοινωνιακά πακέτα. Δηλαδή, ο παλιός κοτζαμπασισμός με PowerPoint.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η επιστροφή στα τοπικά φέουδα. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν ζητά να αντικατασταθεί το αθηναϊκό κέντρο από μικρά τοπικά κέντρα αυθαιρεσίας. Η απάντηση είναι θεσμική αποκέντρωση με λογοδοσία. Πόροι μαζί με αρμοδιότητες. Περιφερειακά αναπτυξιακά συμβούλια με πραγματική αποφασιστική ισχύ. Μητροπολιτική διοίκηση για τη Θεσσαλονίκη. Πανεπιστήμια συνδεδεμένα με την παραγωγή και τη διπλωματία της περιοχής τους. Λιμάνια και επιμελητήρια ενταγμένα σε βαλκανικές και ευρωπαϊκές στρατηγικές. Δήμοι που δεν επαιτούν χρηματοδότηση, αλλά σχεδιάζουν πολιτική.Και κυρίως: βουλευτές που δεν λειτουργούν ως τοπικοί αντιπρόσωποι του Μαξίμου, αλλά ως πολιτικοί εκπρόσωποι των κοινωνιών που τους εξέλεξαν. Διότι όταν ο πρωθυπουργός λέει ότι οι διαφωνίες λύνονται «εντός των τειχών», το ερώτημα είναι ποια τείχη εννοεί. Τα τείχη του κόμματος; Τα τείχη του Μαξίμου; Τα τείχη της Αθήνας; Η δημοκρατία, όμως, δεν χωρά μέσα σε τείχη. Υπάρχει μόνο όταν η κοινωνία μπαίνει στο κέντρο της απόφασης.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλο ένα πιο καλοκουρδισμένο κέντρο. Χρειάζεται πολλά ζωντανά κέντρα. Χρειάζεται Θεσσαλονίκη με ρόλο. Πάτρα με ρόλο. Ηράκλειο με ρόλο. Ιωάννινα, Αλεξανδρούπολη, Λάρισα, Βόλο, Κοζάνη, Καβάλα, Καλαμάτα με ρόλο. Χρειάζεται ένα κράτος που δεν φοβάται την περιφέρειά του. Διότι κράτος που φοβάται να μοιράσει εξουσία δεν είναι ισχυρό κράτος. Είναι ανασφαλές κράτος.
Το επιτελικό κράτος του κ. Μητσοτάκη απέτυχε όχι επειδή είχε επιτελείο. Απέτυχε επειδή μπέρδεψε το επιτελείο με την ιδιοκτησία της χώρας. Και η Ελλάδα δεν ανήκει στο Μαξίμου. Δεν ανήκει στην Αθήνα. Δεν ανήκει στους τεχνοκράτες που διορίζονται ούτε στους υπουργούς που φωτογραφίζονται. Ανήκει στις κοινωνίες που την κρατούν όρθια. Και αυτές οι κοινωνίες δεν ζητούν χάρη. Ζητούν πίσω τον ρόλο που τις ανήκει. Πηγή άρθρου : Παντελής Σαββίδης https://www.anixneuseis.gr/%CF%84%CE%BF-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%BF%CF%82-%CF%89%CF%82-%CE%B1%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CF%83%CF%85%CE%B3%CE%BA/
